سيد حسن آصف آگاه
270
سوشيانت منجى ايرانويج (منجى و آخر الزمان در ادبيات پيگويانه زرتشتى با مقدمه استاد پروفسور كريستين بونو) (فارسى)
مىسازد . برخى از پيشگويىها مشخص و پرتفصيلاند و بقيه مبهم و نامعلوم . گاهى در بعضى روايات واقعه يا تحولى به نفع گروهى خاص پيشگويى مىشود مانند تأسيس سلسله يا فرقهاى جديد و يا ظهور يك پيامبر . و در برخى ديگر بلاياى قهرآميز طبيعت - هرچند براى نشان دادن زوال تدريجى يك جامعه يا امت - پيشگويى مىشود كه شامل گزارشهايى دربارهء آخرت و پايان جهان است . به اين ترتيب اعتقاد به پايان جهان ، ظاهرا با پيشگويى پيوندى ناگسستنى دارد . 2 هنگامى كه اعتقادات دينى و آيينى مردم به واسطهء شرايط ، خاستگاهى در وراى اتفاقات و حوادث عادى دارند و به تأييد مىرسند ، آن عقايد هرچه كه باشد در ذهن آدمى راسختر و استوارتر مىشوند . در ايجاد آن شرايط هر عاملى كه دخيل باشد و يا به هر طريقى به وجود آمده باشد - چه بهوسيلهء مورخان و كتاب ، چه بهوسيلهء پيشگويان ، موبدان و مغان ، چه با سياستهاى حكومتى و دولتى ، چه در اثر مكاشفات و آيندهنگرى يا پيشگويىهاى نجومى و جادوگرى ، چه بهوسيلهء خدا و يا افراد بشرى ، و يا غيره و غيره تأثيرگذارى آن بر مردم ايران در نخستين سدههاى اسلامى تفاوتى نمىكند . روايات پيشگويانه و آخر الزمانى ، با ايجاد پلى ميان تاريخ و دين ، فراتر از گروههاى خاص قرار گرفتند . « وقايعى كه نويسندگان نخستين سدههاى اسلامى نقل كردهاند بيانگر نمونههايى است از جريان تفكر دو جامعهء زرتشتى و مسلمان در مورد ابعاد تاريخى دين و ابعاد دينى تاريخ كه با استفاده از ابعاد ادبى دين و زمان به وجود آمده است . جهات پيشگويانه و آخر الزمانى در هر گزارش - نه با اطلاعات دقيق ، بلكه با موضوعاتى مبالغهآميز پديد آمد كه در آنها طرز تلقى خوانندگان و شنوندگان در مسيرى معين جهت داده مىشد . عناصر واقعى و اسطورهاى هر روايت وقايعى را كه با پيشگويى يا مكاشفهء آخر الزمانى تعبيرى عقلانى يافته بود ، به ترتيب تاريخى به سرنوشت جامعه پيوند دادند . دقت و اعتبار هر داستان از طريق پيوستگى آن با ساير داستانها به شيوهاى كه صحت تاريخى آن بر مبناى اعتقادات دينى قرار مىگرفت ، تأييد مى - شد . اين ادبيات با پيوند دادن دو جامعه در جريان اجتنابناپذير رخدادها ، گرويدن جامعهء ايران به دين جديد را آسان كرد ، بهطورىكه بخش بزرگى از جامعهء زيردست به تدريج در گروه مسلط جذب شد » . 3 پيروزى نظامى اعراب مسلمان بر ايرانيان ، به تدريج و پس از آنكه روابط اجتماعى فيما بين شكل گرفت ، جنبهء مهمى شد از پيشگويى اسلامى و اعتقاد به آخر الزمان در دين زرتشتى ، كه به مرور ادبيات پيشگويانهء نوينى را پىريزى كرد كه نزد هردو گروه از اهميت بالايى برخوردار بود . اينكه تأثير اين هردو بر يكديگر تا چهاندازه بود ، خود به بحثى فراتر از اين گفتار نيازمند است ، اما بايد اذعان نمود هرچند دين زرتشتى طلايهدار ادبيات پيشگويانه است ،